Ürün Hiyerarşisi — Model, Option, SKU

Bir siteye ürün hiyerarşisi gibi kuru bir konuyla başlamak, bir filme jenerikle başlamak gibi. Kimse jenerik için gelmiyor, biliyorum. Ama bu sitede anlatacağım her algoritma bir noktada şu tür cümleler kuracak: “karar option düzeyinde verilir”, “beden eğrisi mağazadan mağazaya değişir”, “bu option bu mağazada kırık”. Bu cümlelerin her kelimesi bir şeye basıyor. Neye bastığını bir kez anlatayım ki bir daha hiç anlatmak zorunda kalmayayım — bu yazı bunun için var.

Anlatırken de ders kitabı gibi “üç kimlik düzeyi vardır” diye başlamayacağım. Sahada bu iş nasıl öğreniliyorsa öyle anlatacağım: birinin raporuna yanlış bakmasıyla.

Bu üç şeyden hangisi ürün?

Pelin planlama ekibine yeni girmiş, önünde ilk stok raporu. Satırlardan birinde şu yazıyor: MDL003-SYH-M. Yanında bir adet, bir tutar. Pelin bir süre bakıyor, sonra Ali’ye dönüyor:

— Bu ürün mü şimdi?

Ali gülüyor, çünkü bu soruyu herkes soruyor ve cevabı herkesi şaşırtıyor:

— Kime sorduğuna bağlı. Müşteriye sorarsan ürün modeldir: MDL003, yani “Balıkçı Yaka Kazak”. Müşteri vitrinde onu görür, “şu kazak” der. Bana sorarsan ürün option’dır: MDL003-SYH, kazağın siyahı. Ben mağazaya renk gönderirim, kazak göndermem. Depoya sorarsan ürün SKU’dur: MDL003-SYH-M, siyah kazağın M bedeni. Rafta duran, sayılan, taşınan şey odur.

Üç düzey, üç ayrı iş:

model    MDL003         tasarım — fiyat bu düzeyde belirlenir
option   MDL003-SYH     model × renk — planlamanın ve transferin karar birimi
SKU      MDL003-SYH-M   option × beden — en alt stok birimi

Kimliğin okunabilir olmasına dikkat: SKU = ürün kodu – renk kodu – beden. Bir rapor satırına bakan kişi hangi model, hangi renk, hangi beden olduğunu id’nin kendisinden görür. Bunu böyle kurmayan sistemlerde herkes elinin altında bir çeviri tablosuyla yaşar; kurananlarda rapor kendi kendini anlatır.

Peki karar neden optionModel ile rengin birleşimi; planlamanın ve transfer kararının temel ürün birimi. düzeyinde? Neden model değil, neden SKU değil? Model çok kaba: siyah kazak çok satarken bej duruyor olabilir; “kazak gönder” dersen neyi gönderdiğini bilmiyorsun demektir. SKU ise çok ince: tek başına bir M bedeni taşırsan gittiği yerde eksik bedenli bir set kurar, ayrıldığı yerde seti bozarsın. Renk, tek başına taşınabilen en küçük anlamlı birimdir. Bu yüzden planlama da transfer de option konuşur; beden, option’ın içinde bir dağılım olarak gelir.

Sayılar kulağa nasıl geliyor, aslında ne kadar?

Bu sitedeki bütün vakalar Lumoda’yı kullanıyor — kurgusal, orta boy bir moda zinciri: 25 mağaza, 80 model. Seksen model kulağa az geliyor, değil mi? Bir Excel sayfasında rahat rahat yönetilir gibi.

Gelin çarpalım. Her modelin ortalama üç rengi var: 240 option. Her option’ın beş bedeni: 1.200 SKU. Stok mağazada durduğuna göre asıl tablo mağaza çarpı ürün: 1.200 × 25 = 30.000 hücre. Her hücrede ayrı bir soru: stok var mı, satıyor mu, duruyor mu? Transfer kararını option düzeyine çektiğinde bile 240 × 25 = 6.000 hücreye bakıyorsun — her hafta, yeniden.

Seksen model böyle 30.000 hücre oluyor. Gerçek zincirlerde model sayısının seksen değil dört bin olduğunu, mağazanın 25 değil 400 olduğunu şimdilik bir dipnot olarak bırakıyorum; o çarpımı kendi yazısında yapacağız.

Ağacın yukarısı: hiyerarşi ve line

Model en alttaki düzey değil ama en özel düzey de değil; onun da üstü var:

cinsiyet             Kadın · Erkek · Unisex
  üst kategori       Üst Giyim · Alt Giyim · Dış Giyim
    alt kategori     Tişört · Gömlek · Pantolon · Mont · …
      line           Basic · Collection · NOS · Outlet
        model        MDL003 "Balıkçı Yaka Kazak"
          option     MDL003-SYH
            SKU      MDL003-SYH-M

Cinsiyet ve kategori tanıdık; asıl açıklamaya değen katman line. Line, ürünün ticari rolünü söyler: Basic yıl boyu satılan temel üründür, riski düşüktür. Collection sezonluk koleksiyondur; moda riski asıl oradadır — tutarsa tutar, tutmazsa sezon sonunda elinde kalır. NOS “never out of stock”tur: beyaz gömlek gibi, stoğu asla bitmemesi gereken ürün. Outlet geçmiş sezondan devreden maldır.

Dikkat ederseniz “sezonluk mu devamlı mı” diye ayrı bir alan yok; line onu zaten taşıyor. Ve line bir etiketten fazlası: algoritmaların kısıt cümleleri buradan çıkıyor. Outlet ürününü vitrin mağazasına göndermek matematikte mümkün, ticarette değil. NOS bitmişse bu bir transfer sorunu değil, ikmal alarmı. Hiyerarşi işte bu yüzden bir sınıflandırma değil: algoritmanın nerede çalışacağını, neyi yapmasının yasak olduğunu ağacın kendisi söylüyor.

Pantolonda M bedeni yoktur

Birkaç gün sonra Pelin yine geliyor, bu sefer elinde kendi yazdığı sorgu:

— Beden bazında stok raporu yazdım. Kazaklarda çalışıyor ama pantolonlara gelince M bedenini bulamıyorum. Veri mi eksik?

— Veri tam, diyor Ali. Pantolonda M diye bir beden yok ki. Pantolon numarayla gider: 30, 32, 34, 36, 38.

Beden tek bir ölçek değildir. Lumoda’da bile — sadece giyim satan, ayakkabıya takıma girmemiş bu küçük zincirde bile — altı ayrı beden seti var:

Tabloya bir kez de kötü niyetle bakın: 34 etiketi iki sette birden var. Kadın pantolonunda 34 en küçük beden, uçta duruyor. Erkek pantolonunda 34 tam ortada — setin en çok satan kademesi. Aynı etiket, iki zıt anlam. Beden etiketine göre analiz yapan herkes bir gün bu duvara çarpar.

Çare, etiketi bırakıp sıraya bakmak: her sette kademeler 1’den 5’e numaralanır ve analiz o sırayı kullanır. Talebin şekli de etikete değil sıraya bağlıdır: hangi set olursa olsun ortadaki kademeler çok satar, uçlar az. Buna beden eğrisi deniyor ve zincirin geneli için çizdiğin eğri her mağazada aynı çıkmaz — semt değişir, müşteri değişir, eğri kayar.

Eğri kayınca da şu olur: ara bedenler tükenir, uçlar rafta kalır. S, M, L satılmış; elde XS ile XL duruyor. Buna kırıklıkBir option'ın beden setinin bozulması; ara bedenler tükenmiş, uçlar rafta kalmıştır. denir ve kalan stok, stok gibi görünen ölü ağırlıktır: müşteri kendi bedenini bulamaz, ürün rafı işgal eder. Rakam merak ediyorsanız: Lumoda’nın bugünkü stok fotoğrafında 528 (mağaza, option) çifti kırık. Yani raporda “stok var” görünen binlerce satırın beş yüz küsuru, aslında satamayacağınız stok.

Zurnanın deliklerini saymak

Bütün bu ağacı — hangi SKU hangi option’ın, hangi option hangi modelin, model hangi line’da, hangi beden setiyle gider — tek yerde tutan tabloya ürün master’ı denir. Şirketin en sıkıcı görünen tablosudur. Kimse toplantıda ürün master’ı konuşmak istemez; herkes algoritma konuşmak ister.

Ama şunu sahada öğrendim: allocation zurnanın zırt dediği yerse, ürün master’ı zurnanın kendisidir. Delikleri yanlış açılmış zurnayla hangi havayı çalarsanız çalın zırt diyecektir. Beden setini yanlış tanımlarsanız kırıklığı ölçemezsiniz; line’ı boş bırakırsanız outlet malını vitrine yollarsınız; option’ı SKU ile karıştırırsanız tek bedenlik transferlerle set bozarsınız. Ürün master’ı yanlışken doğru çalışan bir algoritma yoktur — sadece yanlışlığı henüz fark edilmemiş olanlar vardır.

Bundan sonra bu sitede “karar option düzeyinde verilir” cümlesini gördüğünüzde arkasındaki üç düzeyi, “beden eğrisi” geçtiğinde etiketin değil sıranın konuştuğunu, “kırıklık” geçtiğinde ortası tükenmiş bir set kaldığını bileceksiniz. Jenerik bitti; filme geçebiliriz. Sıradaki yazıda bir mağaza müdürünün telefonu çalıyor 🙂